who died at the age of 95. In gum bichromate prints, which impart a softness and fragility to the penetrating images, the observer is able to form an idea of the final phase of a human being.

The photographer, who is her daughter, is able to get close, very close. Not just physically close, but close to the ‘soul’ and close to death. This proximity is constantly apparent, although the images are by no means family photos, which are neither intended for, nor understandable to others. The portraits are too meticulously crafted for that, they refer too strongly to the tradition of representation in photography and art. In mere photos, which span a number of years, we see how death approaches, or how life retreats: the gaze is fixed, almost without exception, on something distant or nearby that is further away or closer than the distance to the photographer. In only one photo, so it seems, is the mother facing her daughter. And the body becomes ever more material, in the literal sense, material that dries out, discolours and becomes fragile; not this body of this person, this shell that converges with its contents; not ‘This body is who I am’.
Distance is essential to make these photographs, however near the daughter draws to her mother. There is a photographer and a subject. Decisions are made constantly, if not at the moment itself, then afterwards. And we, as observers cannot remain unaffected by the appearance of these images. ‘Face our own mortality’, as Seneca, Roman philosopher, confronts us with repeatedly in his letters to Lucilius, which were written in the first century of our era.
A year after the death of her mother, Margriet Luyten exhibited a selection of the gum bichromate prints in the Grafisch Atelier in ’s-Hertogenbosch and she issued a small publication on her own entitled ‘Ella’. Visitors reacted strongly to the work. Moved by the beauty and intensity of the images, which evoked personal memories of the death of their own parents or grandparents. People were touched but there was also incomprehension, because the artist photographed her own mother – until death. It is worth realizing that we accept a person’s death on the front pages of newspapers with the greatest of ease, but that some people find the intimacy of Luyten’s photographs intimidating. Her intention was not to show the harshness of death, but to show death in harmony with life. ‘Death has its own beauty’, she says.

The same Seneca writes in a letter to Lucilius: ‘…is the final stage of life the dregs of the barrel or actually the clearest and purest? Assuming that the mind is unimpaired, that the senses still function and sustain the soul, and that the body has not worn-out and died prematurely. It is quite different to be continuing life or continuing death’. Two thousand years later, his words remain just as significant, or perhaps more so, now that people are becoming older an older. The ripe old age might be regarded as the period in which experience and insight lead to calm and detachment, to a certain lucidity (the ‘clearest and purest’), or in which the remains of an active, social and emotional life are swept together to gradually disappear. His concerns for the erosion of body and mind have become a social problem in our time, and considering the many nursing homes with their elderly inhabitants growing demented, to speak of the continuation of life or the continuation of death is a pointed articulation.

After the death of her mother, Margriet Luyten continued visiting the nursing home as a volunteer and gradually the idea developed to examine the world of the elderly as an artist. A sketch plan for the Cultuurfonds Den Bosch led to an initial development of this intention. Following an appeal for elderly participants (95+) in the Brabants Dagblad and an interview on the local radio, 24 people responded, all of whom she visited and photographed. It was (and is) a long and intensive period in which those being portrayed have felt involved in her project: for a while they were needed, for a while they were someone again.

As a photographer, she naturally distanced herself and studied the results. A selection was made in which expressiveness, narrative, idiosyncrasy, and individuality were important criteria. She also asked each subject for photos from earlier times, and in the combination – sometimes of just two portraits, young and very old – an entire life is delineated, a drama or harmony surmised, the young or the old can be retraced in the faces. Ultimately, she selected eight men and women and the raw visual material consists of portraits and details, interiors and still-lifes, and old photos.

With this material, she seeks to create an image of the end of human life, of being close to death. She wants to show its facets, not as a journalist, who is obliged to do justice to the facts, but as an artist who tells stories – without words – of this person and that person, but who also seeks a humanity that can emerge from a combination of images, our human condition.

‘Face our own mortality’.

Margriet Kemper

A catalogue of this project has been published.

Collectie Museum van Bommel van Dam

Gedurende drie jaar fotografeerde kunstenaar Margriet Luyten de laatste levensfase van haar moeder die op 95-jarige leeftijd overleed. In gomdrukken, die een zachtheid en fragiliteit aan de indringende beelden geven, kan de kijker zich een voorstelling maken van de laatste periode van een mens.

De fotografe, die haar dochter is, kan dichtbij komen, heel dichtbij. Niet alleen dicht op de huid, maar ook dicht op de ‘ziel’ en dicht op het sterven. Steeds wordt die nabijheid gevoeld, zonder dat er sprake is van familiefoto’s, die niet voor een ander bedoeld zijn of begrepen kunnen worden. Daarvoor zijn de portretten te zorgvuldig gemaakt, daarvoor verwijzen ze te zeer naar de traditie van afbeeldingen in fotografie en kunst. In luttele foto’s, die enkele jaren beslaan, zien we hoe de dood nadert, of het leven zich terugtrekt: de blik is bijna zonder uitzondering gericht naar een verte of een nabijheid, die verder of dichterbij is dan de afstand tot de fotografe. Slechts in één foto wordt, zo lijkt het, de dochter aangekeken. En het lichaam wordt steeds stoffelijker, in de letterlijke zin van het woord, materie die uitdroogt, verkleurt en breekbaar wordt; niet dit lichaam van deze mens, omhulsel dat samenvalt met haar inhoud; niet een ‘dit lichaam ben ik’.

Afstand is noodzakelijk om deze foto’s te kunnen maken, hoe dichtbij ook de dochter de moeder nadert. Er is een fotografe en er is een gefotografeerde. Voortdurend zijn beslissingen genomen, misschien niet op het moment zelf, dan wel daarna. En wij als kijkers kunnen niet onberoerd blijven door de aanblik van deze beelden. ‘Zie ons eigen sterven’, zoals Seneca, Romeins filosoof, ons steeds voorhoudt in zijn brieven aan Lucilius, die hij in de eerste eeuw van onze jaartelling schreef..

Margriet Luyten toonde een selectie van de gomdrukken een jaar na het overlijden van haar moeder in het Grafisch Atelier te ’s-Hertogenbosch en zij bracht in eigen beheer een kleine publicatie uit onder de titel ‘Ella’. Bezoekers reageerden sterk op het werk. Getroffen door de schoonheid en intensiteit van de beelden werden persoonlijke herinneringen opgeroepen aan het sterven van eigen ouders of grootouders. Men was gegrepen, maar ook was er onbegrip, omdat de kunstenaar haar eigen moeder fotografeerde – tot ín de dood. Het is goed om te beseffen dat wij met het grootste gemak het sterven van een mens op voorpagina’s van kranten accepteren, maar dat sommigen de intimiteit van Luytens foto’s bedreigend vinden. Wat zij wilde was niet de hardheid van de dood tonen, maar de dood in harmonie met het leven. ‘De dood kent zijn eigen schoonheid’, zegt ze.

In een brief aan Lucilius schrijft dezelfde Seneca: ‘…is de laatste levensfase het bezinksel of juist het helderste en puurste? Uitgangspunt hierbij is dat de geest niet is aangetast, dat de zintuigen nog functioneren en de ziel ondersteunen, en dat het lichaam niet versleten en voortijdig gestorven is. Het maakt nogal wat uit of je het leven voortzet of de dood’. Tweeduizend jaar later blijken zijn woorden even betekenisvol gebleven, of misschien wel meer, nu de mens ouder en ouder wordt. Men kan naar de hoge ouderdom kijken als de periode waarin ervaring en inzicht leidt tot rust en afstand, tot een zekere luciditeit (het ‘helderste en puurste’) of als die waarin de restanten van een werkzaam, sociaal en emotioneel leven bijeengeveegd worden om langzaam te verdwijnen. Zijn zorg om de aantasting van lichaam en geest is in onze tijd een maatschappelijk probleem geworden en denkend aan de vele verpleeghuizen met dementerende bejaarden is het scherp geformuleerd om te spreken over het voortzetten van het leven of het voortzetten van de dood.

Margriet Luyten bleef na de dood van haar moeder het verpleeghuis bezoeken als vrijwilliger en gaandeweg ontstond het idee de wereld van oude mensen als kunstenaar te onderzoeken. Een schetsontwerp voor het Cultuurfonds Den Bosch leidde tot een eerste uitwerking van dit voornemen. Na een oproep aan hoogbejaarden (95+) in het Brabants Dagblad en een interview voor de lokale omroep kwamen 24 aanmeldingen. Allen bezocht zij en fotografeerde zij. Het was (en is) een lange en intensieve periode, waarin de geportretteerden zich bij haar project betrokken voelden: voor even waren zij nodig, voor even werden zij weer íemand.

Als fotografe nam zij vanzelfsprekend afstand en keek naar de resultaten. Er werd en wordt geselecteerd, waarin het expressieve, het verhalende, het eigenzinnige, het éigene belangrijke criteria zijn.  Zij vroeg ieder ook om foto’s van vroeger en in de combinatie van soms slechts twee portretten, jong en heel oud, tekent zich een heel leven af, doet een drama of een harmonie vermoeden, wordt het jonge of het oude in gezichten teruggevonden. Op dit moment heeft zij acht mannen en vrouwen geselecteerd en bestaat het ruwe beeldmateriaal uit portretten en details, interieurs en stillevens en oude foto’s.

Met dit materiaal wil zij een boek maken, waarin ze een beeld wil scheppen van het einde van mensenlevens, het dicht bij de dood staan. Zij wil de facetten daarvan laten zien, niet als een journalist, die recht moet doen aan de feiten, maar als een kunstenaar die verhalen vertelt – zonder woorden –  van díe ene mens en díe ene mens, maar die ook zoekt naar een humaniteit die uit een samenstel van beelden tevoorschijn kan komen, onze menselijke conditie.

‘Zie ons eigen sterven’.

Margriet Kemper

2002 – 2005, 65 x 50 cm

Van dit project is een catalogus verschenen.